De laatste literaire salon van dit seizoen stond in het teken van de Gouden Eeuw van de Russische poëzie: Poesjkin en Baratynski.

Wist je trouwens dat zowel Boratynski als Baratynski correcte schrijfwijzen zijn? Jevgeni Baratynski ondertekende zijn werk de ene keer met de ene, dan weer met de andere naam. De variant met een ‘o’ wordt als het meest juist beschouwd, omdat dit de oorspronkelijke familienaam is (afgeleid van het kasteel Boratyn), maar de versie met een ‘a’ is het meest gangbaar.

De hitte hield de liefhebbers van de Russische poëzie niet tegen: een aantal aanwezigen sloot aan via Zoom. Dit is inmiddels niet de eerste keer dat geïnteresseerden er online bij zijn.

Onze vaste bezoekster en actieve deelneemster Natalia Zaksjevskaja had zich, zoals altijd, voorbereid alsof ze een examen literatuur moest afleggen. Aan haar het woord:

“Ach, die Gouden Eeuw van de Russische poëzie! Wat een verstrengeling van levenspaden, gevoelens en gebeurtenissen! Dit is niet zomaar literatuur, dit is onze geschiedenis! De echte geschiedenis, niet door iemand verzonnen. Dit is het leven zoals onze voorouders dat 200 jaar geleden leefden.

‘In de herfst van 1826 stonden we op de galerij van de Raad van Adel. Beneden was een grote menigte. Plotseling ontstond er een bijzondere beweging in de zaal. Twee jonge mannen kwamen binnen: de een een lange blondine, de ander van gemiddelde lengte, een brunette met zwart krullend haar en een opvallend expressief gezicht. “Kijk,” zeiden ze tegen ons, “de blonde is Baratynski, de donkere is Poesjkin.” Ze liepen zij aan zij en de mensen maakten plaats voor hen’ (uit de memoires van Tatjana Passek, “Uit vervlogen jaren”).

Ze sloegen elkaar met enorme belangstelling gade! Beiden begonnen met het navolgen van de poëzie van Batjoesjkov en de elegieën van Zjoekovski, beiden doorliepen de fase van het romantische gedicht, en de latere periode van hun oeuvre werd gekenmerkt door een realistische schrijfstijl. Maar ondanks de gelijkenissen in de grote lijnen, onderscheidt de poëtische stijl van Baratynski zich door unieke eigenschappen. Deze werd beïnvloed door de existentiële, persoonlijke impasse waarin de toekomstige dichter in zijn jeugd belandde. Jaren later transformeerde deze ervaring in zijn werk en bracht hem tot de kernvragen van zijn tijd en de mensheid.

In zijn poëzie reflecteert hij voortdurend; hij is zeer spiritueel. Na Gavriil Derzjavin wordt Jevgeni Baratynski beschouwd als de grootste filosofische dichter van de Russische literatuur. Hij wordt op de voet gevolgd door Fjodor Tjoettsjev. Dit trio bepaalde de Russische metafysische poëzie — de poëzie van de gedachte. Een dichter die in die tijd zo diep op de gedachte was gefocust, leek wel een buitenaards wezen…

Tijdens onze bijeenkomst maakten we ook kennis met het enige voltooide prozawerk van Jevgeni Baratynski. Dit is de fascinerende, gelaagde novelle “De Ring” (1831), geschreven in een mystieke sfeer.

Magie is het ware wonder in menselijke relaties. In de liefde, in genegenheid, in de beweging van de ziel naar de ander. De magische ring begint te werken in de sfeer van deze goede energie. Omgekeerd, in de sfeer van winstbejag en egoïsme, verliest hij niet alleen zijn kracht, maar werkt hij averechts: hij vernietigt elke betekenis en verandert alle menselijke ambities in een spotprent. Dat is de verborgen les en het concept van magie in deze prachtige novelle.”

De relatie tussen Aleksandr Poesjkin en Jevgeni Baratynski is een uniek voorbeeld in de Russische literatuur van een harmonieuze combinatie van diepe vriendschap, wederzijds respect en subtiele creatieve rivaliteit. Ze leerden elkaar in 1819 kennen in Sint-Petersburg en werden de belangrijkste vernieuwers van de Russische elegie. Ze behandelden vergelijkbare thema’s (eenzaamheid, teleurstelling) vanuit verschillende invalshoeken: Poesjkin door de prisma van vurige passie, Baratynski door de prisma van diepe, rationele reflectie.

Het hoogtepunt van hun creatieve partnerschap was het jaar 1828, toen ze de gezamenlijke bundel “Twee verhalen in verzen” uitbrachten, waarin Poesjkins gedicht “Graaf Noelin” en Baratynski’s gedicht “Het Bal” werden samengebracht.

En wat zeiden ze over elkaar?

Poesjkin erkende zijn collega onvoorwaardelijk als de leider van de intellectuele, “denkende” poëzie en verdedigde hem actief tegen aanvallen van critici.

Over talent: ‘Hij is origineel bij ons — omdat hij denkt. Hij voelt diep en oprecht.’

Over het genre: Poesjkin noemde hem openlijk ‘onze eerste elegische dichter’ en merkte op dat het na Baratynski een stuk moeilijker was geworden om elegieën te schrijven.

Over het gedicht “Het Bal”: In zijn recensie bewonderde Poesjkin de stijl en het psychologische inzicht: ‘…het vers is levendig, trefzeker, expressief… Kortom, dit verhaal is het werk van een ware dichter.’

Baratynski volgde weliswaar zijn eigen, unieke pad, maar zag in Poesjkin een absoluut genie en een onbereikbare norm qua vorm.

Over genialiteit: ‘Poesjkin is de Chrysostomus (Goudmond) van onze tijd… Hij verenigt in zich alle deugden van onze beste dichters.’

Over poëtische superioriteit: Baratynski gaf toe: ‘Als ik schrijf, lijkt het alsof Poesjkin naar me kijkt’, en na de publicatie van “Boris Godoenov” prees hij enthousiast de grootsheid van Poesjkins dramatische genie.

Na de dood van de dichter: Baratynski verwoordde de omvang van het verlies voor de gehele cultuur op treffende en tragische wijze: ‘Met Poesjkin is een heel tijdperk gestorven, een complete periode van onze literatuur is afgesloten…’

In de geschiedenis van de Russische literatuur is hun band een zeldzaam voorbeeld van hoe twee hedendaagse genieën jaloezie wisten te vermijden en elkaars werk verrijkten met opbouwende kritiek en oprechte waardering.

Op deze poëtische en inspirerende noot hebben we ons rijke ‘literaire’ jaar afgesloten. We hebben zelfs een zomertaak meegekregen: het lezen van Nikolaj Karamzins novelle “De arme Liza” (1792), die wordt beschouwd als het klassieke voorbeeld van het Russische sentimentalisme.

Voor degenen die hun neus ophalen bij het horen van de term ‘romannetje’ en er prat op gaan dat ze uitsluitend klassiekers lezen: weet dat het juist de klassiekers waren die de basis legden voor dit genre!

De volgende bijeenkomst vindt plaats op 24-09-2026 om 11:30 uur. Tot ziens in het nieuwe seizoen!